"TR41 Bölgesinde Buğdayın Teknolojik Kalitesinin İyileştirilmesi ve Buğday Kalite Haritalarının Oluşturulması Projesi", Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü koordinasyonunda faaliyetlerini yürüten Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansının (BEBKA) destekleriyle 3 yıl önce hayata geçirildi.

Kaybolma tehlikesi altındaki yerel tahıl, baklagil ve sebze tohumlarının toplanıp enstitü bünyesinde çoğaltılmasının ve çiftçilere yeniden kazandırılmasının hedeflendiği proje için görevlendirilen 15 kişilik ekip, ata tohumlarının karakterizasyon çalışmalarının yapılması, başka türlerden temizlenmesi, kayıt altına alınması, yerel materyallerin sürdürülebilirliğinin sağlanması ve iklim değişikliğinin meydana getireceği olası verim kayıplarının önlenmesi için araştırma yürütüyor.

Eskişehir, Bilecik ve Bursa'nın farklı noktalarından toplanan 18 çeşit ata tohumu, talep halinde 5 ila 50 kilogram olarak çiftçilere ücretsiz veriliyor. Arazi ve laboratuvarlarda yapılan analizler eşliğinde yabani yulaf ile çavdardan arındırılan "koca buğday", "sarıkelle buğdayı", "sünter buğdayı" gibi yerel tohumlar, düzenlenen "tarla günlerinde" gerekli eğitim ve tanıtımlar eşliğinde çiftçilere teslim ediliyor.

Enstitü bünyesindeki Tohum Muhafaza Deposu'nda saklanan tohumlar, her sene çoğaltılıp yenileniyor. Projenin başlangıcından bu yana yaklaşık 200 çiftçiye ata tohumu dağıtıldı.

Projenin yürütücüsü Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsünde görevli buğday ıslahçısı Dr. Savaş Belen, AA muhabirine, bu çalışmada ata tohumlarının toplanmasını, enstitü bünyesindeki teknolojik altyapı imkanlarıyla karakterizasyonu yapılarak çiftçiler eliyle çoğaltılmasını hedeflediklerini söyledi.

Eskişehir'in Seyitgazi ilçesinde sünter, Mihalıççık ilçesinde koca buğday, Bilecik'in Yenipazar ilçesinde sarıkelle buğdayını çoğaltıp çiftçilere kazandırdıklarını belirten Belen, "Bu sene de Mihalıççık ilçesi Sazak Mahallesi'nde topladığımız tüm tahıl çeşitlerinden tanıtım amaçlı parsellere ektik. Çiftçilerimize tarla günü düzenleyip ata tohumlarımızın, yerel çeşitlerimizin tanıtımını yapmak istiyoruz. Onlara ata tohumlarımızın yetiştirildiğini ve bunların bizim tarafımızdan hala korunduğunu göstermek istiyoruz." dedi.

Belen, ata tohumların yerel üreticiler tarafından da çoğaltılıp elden ele yaygınlaşmasını amaçladıklarını ifade etti.

– "Buğday, baklagil, sebze yerel çeşitlerinden 18 adet toplandı"

Çiftçilerin, seçtiği tohumu nasıl kullanacağı konusunda bilinçli olduğunu dile getiren Belen, Türkiye'nin birçok yerinde ata tohumlarının toplanarak gen bankalarında muhafaza edilip çiftçilere kazandırıldığını anlattı.

Ata tohumlarıyla besleyici değer bakımından bilimsel araştırma yapıldığını kaydeden Belen, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Ata tohumları, bizim değerli bir hazinemiz, genetik kaynağımız. Buğday açısından düşündüğümüzde Türkiye, 'Bereketli Hilal' bölgesinde ve buğdayın gen merkezi zaten burada bulunuyor. İklim açısından da Türkiye'de hem yazlık hem de kışlık buğday yetiştirilebiliyor. Ata tohumlarını karakterize ettikten sonra kendi ıslah programlarımızı kullandık. Enstitümüz açılmasının ardından 1926 yılında ata tohumları toplanmaya başlandı. Onların içinden en iyileri seçilerek ileri tarihlerde bunlar ticari çeşitlerle melezlenerek kuraklığa dayanıklılık, kalite ve hastalığa dayanıklılık genleri aktarılarak bu zamanlara kadar geldi. İklim değişikliği tehlikesiyle karşı karşıyayız, bizi ciddi kuraklık tehlikesi bekliyor. Ata tohumlarımız, gerek buna karşı yapacağımız ıslah çalışmalarında genitör olarak gerekse doğrudan kullanılarak kuraklığa karşı garantimiz olacak."

BEBKA Eskişehir Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü Dr. Güliz Ünal ise yerel ve bölgesel kalkınma çalışmalarının tüm hızıyla sürdüğünü belirtti.

Ajansın kuruluşundan bu yana bölgesel kalkınmanın ana unsurlarından biri olan kırsal kalkınma konusunda önemli çalışmalar yürüttüğünü vurgulayan Ünal, "Kırsalda Ekonomik Kalkınma Mali Destek Programı’ kapsamında Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından önemli bir proje gerçekleştirildi ve bölgemizdeki buğday, baklagil, sebze yerel çeşitlerinden 18 adet toplandı. Bu çeşitlerin karakterizasyonu ve muhafazası sağlandı. BEBKA olarak yerel kalkınma hamlesini gerçekleştirecek projeleri desteklemeye devam edeceğiz." diye konuştu.

Lezzeti ve aromasıyla talep gören Koyulhisar domatesi, ilçede az sayıdaki üretici tarafından yetiştiriliyor.

Yukarıkale Mahallesi'nde çiftçilikle uğraşan Mustafa Ergüzel de ata tohumundan domates üretiyor. Mahallede bu alanda sınırlı sayıdaki üreticilerden biri olan Ergüzel, yılda yetiştirdiği yaklaşık 70 ton domatesi Koyulhisar'da ve çevre ilçelerde satışa sunuyor.

Ergüzel ve diğer çiftçilerin ata tohumundan ürettiği Koyulhisar domatesi, İstanbul ve Ankara'ya da gönderiliyor.

İlçede küçük yaşlardan itibaren çiftçilikle uğraşan 45 yaşındaki Mustafa Ergüzel, AA muhabirine, Koyulhisar Ziraat Odasının başvurusunun ardından 2021 yılında Türk Patent ve Marka Kurumunca coğrafi işaretle tescillenen Koyulhisar domatesinin şekli, tadı ve aromasıyla diğer domateslerden kolayca ayırt edilebildiğini söyledi.

Bu domatesin ilçede uzun yıllardır yetiştirildiğini belirten Ergüzel, kendisinin de vefat eden babasından devraldığı ata tohumuyla üretim yaptığını ifade etti.

– "Tohum aşamasında en kaliteli domatesi alırız"

Kullandıkları tohumun en az 100 yıllık geçmişi olduğunu vurgulayan Ergüzel, "Üretimde tohum aşaması çok önemli. Tohum aşamasında en kaliteli domatesi alırız. Tohumu yıllarca saklayacağımız için en güzel şekilde alırız." dedi.

Koyulhisar domatesinin ince kabuklu ve raf ömrünün kısa olması dolayısıyla taze tüketildiğini anlatan Ergüzel, "Özellikle Zara tuzu ile tuzlanıp yenirse daha lezzetli olur." diye konuştu.

– "Ata tohumumuza sahip çıkıyoruz"

Ergüzel, Koyulhisar Ziraat Odası Başkanı Vedat Canan'ın girişimiyle 2021 yılında domatesin coğrafi işaret tescili aldığını anımsatarak şunları kaydetti:

"Domatesimizi markalaştırdık. Özellikle İstanbul başta olmak üzere Türkiye'nin farklı illerine kolilerle domates gönderiyoruz. Haziran sonlarına doğru seralarda çıkıyor, tarlada ise ağustos ayı gibi çıkıyor. Domatesi kasım ayına kadar bulmak mümkün. Sonbahara doğru yeşil olarak topladığımız domatesleri kasalarda bekletip, kızardıkça pazarda satışa sunarız. Bir domatesimizin ağırlığı bazen 2 kilogram geliyor. Şekilsizdir ama çok lezzetli. Bu domatesin üretimi çok zordur. Gurbetçiler ata tohumundan ürettiğimizi bildiği için Türkiye'nin her tarafından koli koli istiyor. Bu tohumumuz asırlardır var, yıllarca tohumu sakladık. Vatanımızın tohumuna orijinal şekliyle sahip çıkıyoruz."

Acısı ve aromasıyla bilinen, 2020'de tescil edilen Cırgalan biberi, ağustos ayından itibaren hasat edildikten sonra kadınlar tarafından temizlenip parçalara ayrılarak kuruması için damlara, mahallenin boş alanlarına seriliyor.

Uzun çubuklarla karıştırılarak kurutulan biberler, çiğnenerek acı kısımları çıkarılıp elendikten sonra değirmende çekiliyor ve toz haline getiriliyor.

Başka illere ve ağırlıklı olarak da Almanya ile Hollanda'ya gönderilen tescilli Cırgalan biberi, yaz aylarında yaklaşık 2 bin 500 kişinin yaşadığı ve 600 hanenin bulunduğu mahallenin başlıca geçim kaynakları arasında yer alıyor.

Yemeklerde ve kentte çemen yapımında kullanılan biberin kilogramı 500-600 liradan alıcı buluyor.

Cırgalan Mahallesi Muhtarı Mustafa Sever, AA muhabirine, Cırgalan biberinin mahallenin sembolü olduğunu, çocukluklarından bu yana mahallenin bu biberle bilindiğini söyledi.

Mahalle halkının çiftçilikle uğraştığını belirten Sever, şöyle konuştu:

"Mahallemizin yüzde 90'ı biberle uğraşır. Mahallemizden yaklaşık 10-12 ton toz biber çıkıyor. Destek verilirse bunu artırırız. Toplaması, çöplemesi, temizlenmesi, elenmesi ile birinci sınıf bir biberdir. İçerisinde hiçbir katkı maddesi bulunmaz. Kendine has bir biberdir, dört burunludur. Eleyerek içindeki acı damarı alırız, güneşte kurutulması da lezzet veriyor."

Bugünlerde mahallenin pek çok yerinde biber kurutulduğuna dikkati çeken Sever, "Eskiden evlerimizin damları betondu, şimdi hep çatı oldu. Maalesef biberlerimizi sokak aralarında, kaldırımlarda kurutmak zorunda kalıyoruz. Belediyeden adacıklar halinde 500-1000 metrekarelik kurutma alanları istiyoruz." dedi.

Dört çocuğunu da Cırgalan biberinden elde ettiği gelirle büyütüp okuttuğunu anlatan 66 yaşındaki Azime Çalış da böyle ürünlerin kıymetinin bilinmesi gerektiğini ifade etti.

Biberi ata tohumundan yetiştirdiklerini vurgulayan Çalış, şunları kaydetti:

"Çapası, suyu derken emeği çok. Martın başında ekerim, en geç olan biber, eylülün başında yetişir. Ağustosun sonunda biberim olur. Tamamen geçimi buna bağlı olanlar var. Biberimizin değeri Şanlıurfa'nın, Kahramanmaraş'ın biberiyle bir değildir. Onlar seriyor, traktörle ezip çiğniyorlar. Biz tek tek emek veriyoruz, çöpünü ayrı çıkarıyoruz, yırtıyoruz, temizliyoruz, kurutuyoruz sonra tekrar çiğneyip eliyoruz ve değirmene gidiyor. Belirli müşterilerimiz var, biberimizi beğeniyorlar. İstanbul'a, Ankara'ya, Balıkesir'e kadar gidiyor. Kargo ve gurbetçiler aracılığıyla yurt dışına da gönderiyoruz. Cırgalan biberi denilince herkes biliyor."

Eskil'de yaşayan Mustafa ve Firdevs Key çiftinin 1980'de dünyaya gelen ilk çocuklarına 10 yaşında epilepsi tanısı konuldu.

Key çifti, birçok hastanede tedavi gören kızlarına daha iyi şartlarda bakabilmek için 2008'de Eskikışla köyüne döndü. Çocuğunun sağlıklı beslenmesi için evinin bahçesinde doğal ürünler yetiştirmeye başlayan Mustafa Key'in kızı 2012'de vefat etti.

Mustafa Key, elindeki ata tohumlarından daha çok kişinin faydalanması ve tohumların gelecek nesillere aktarılması düşüncesiyle ekimi sürdürdü.

Aradan geçen 16 yılda 110 çeşit ata tohumu üreten Key, isteyenlere nasıl üretildiğini anlattığı tohumları hediye de ediyor.

– "İlçe genelinden çok sayıda ziyaretçim oluyor"

Mustafa Key, AA muhabirine, engelli kızına daha iyi bakabilmek için ata tohumuyla bahçesinde fide yetiştirmeye başladığını söyledi.

Genetiği değiştirilmiş ürünlerden uzak durmak ve vatandaşları da uzak tutmak için elinden geleni yaptığını belirten Key, "Engelli kızımın bakımı için çekildiğim ev hayatımda boş durmadım, bahçemi güzelleştirmek adına tohumlarımı üreterek bahçeme ektim. Domates, salatalık, marul gibi bitkilerin dışında 110 çeşit bitkinin tohumunu üretip fidelerini yetiştiriyorum." dedi.

Ata tohumuyla üretim yapmak isteyenlerin de kendisine ulaştığını diye getiren Key, "İlçe genelinden çok sayıda ziyaretçim oluyor. Fide üretimi nasıl yapılır, faydaları nelerdir, tohum nasıl elde edilir gibi bilgileri herkese tek tek anlatıyor ve gelen misafirlere tohumları ücretsiz veriyorum." ifadesini kullandı.

Key, ürünleri toplarken bir sonraki sene ekilmek üzere tohum da ayırdığını dile getirdi.

Bahçesinde 200 kovan olduğunu aktaran Key, "Arıcılık sektöründe sadece bal üretimi yapmıyoruz. Kraliçe arı üretimi de yapıyoruz. Kraliçe arı üretimi dışında 200 kovandan elde edilen balın satışından aile ekonomisine getirisi oluyor." dedi.