Efe, AA muhabirine yaptığı açıklamada, ekran süresinin telefon, tablet, bilgisayar ve televizyon izlemeyi içine alan toplam bir zaman dilimi olduğunu vurguladı.

Amerikan Pediatri Akademisinin çocuklar için belirlediği ekran sürelerine işaret eden Efe, "0-3 yaş aralığındaki çocuklarımızın mevcut gelişimsel becerilerinden kaynaklı mümkünse ekrana hiç maruz kalmaması gerekiyor. Çünkü ekrandaki yoğun dikkat dağıtıcı, yoğun duyusal uyaranlar, bu yaş grubundaki çocukların bilişsel becerileriyle denk değil." bilgisini paylaştı.

3-6 yaş arasındaki çocukların maksimum yarım saat, ebeveyn kontrolünde ve ebeveynle iletişim halinde ekrana bakabileceğini anlatan Efe, şöyle devam etti:

"İlkokul çağındaki tüm çocuklarda günlük toplam ekran süresinin en fazla 1 saat olmasını öneriyoruz. 12 yaş ve üstü çocuklar ile yetişkinlerde ise tüm ekran kullanımının 2 saat ile sınırlandırılmasını tavsiye ediyoruz. Özellikle 12 yaş altında telefonun, sosyal medyada çocuğun kendine ait bir hesabının olmaması önemli. Şayet varsa, çocukların siber zorbalığa karşı korunması açısından aile denetiminde ilerlemesini önemli buluyoruz. Önerimiz, okulun uzak olması, iletişim kurma gerekliliği gibi zor koşullar oluşmadığı sürece 12-17 yaş aralığında içerik kontrolünün yapılamadığı akıllı telefon sisteminin çocuklara verilmemesi."

– Her yaş grubunun dikkat süresi farklı

Çocuklarda yaşa göre değişen dikkat sürelerinin bulunduğuna dikkati çeken Efe, "Dikkat süresi 6 yaşın altındaki bir çocukta kısıtlıdır, ancak ilkokul sürecine geçtikten sonra yarım saate ulaşabiliyor." ifadesini kullandı.

Ekrandaki yoğun uyaranların dikkat süresini kısalttığını belirten Efe, "Çocukların zaten kısa olan dikkat süresini, ekran gibi yoğun bir uyaranın karşısına bıraktığınızda, dikkat süresinin daha da kısaldığını görüyoruz. Oysa ekran kısıtlaması uygulandığında, çocuklar masa başı etkinliklere yönlendirildiğinde, dikkat sürelerinin zamanla arttığını da gözlemliyoruz." şeklinde konuştu.

– Hangi durumlar "ekran bağımlılığı" olarak tanımlanıyor?

Ekran bağımlılığının "8 saatin üstünde kullanan bağımlıdır, aşağısı değildir" gibi bazı tanımlamaların olduğunu ama bu konuda bir mutabakata varılamadığını anlatan Efe, şunları kaydetti:

"Saatten bağımsız olarak, davranışsal bir bağımlılıktan bahsedebilmek için o şeyin kötüye kullanımı, ondan uzak kalmaktan dolayı yoğun endişe duymak, uzak kalındığında birtakım davranışsal ve duygusal belirtiler gösterme, strese girme, stresle baş edememe gibi durumların eşlik etmesi gerekiyor. Biz bu durumlarda bağımlılık tanısı ve tedavisine başlıyoruz."

– Merkezi sınavlara hazırlanan çocuklar haftada 4 saat ekrana bakmalı

Fazla ekran kullanımının dikkat eksikliği veya dikkat dağınıklığının en önemli nedenleri arasında yer aldığını vurgulayan Efe, şöyle konuştu:

"Okul sürecinde daha çok ilkokul çocuklarının dikkat eksikliğinden muzdarip olduğunu görüyoruz, bu nedenle toplam ekran süresi 1 saati aşmamalı. Merkezi sınavlara hazırlanan çocuklara ise hafta içi haftanın 4 günü birer saat ya da hafta sonu ikişer saat olacak şekilde, toplam 4 saat ekran süresini geçmemelerini öneriyoruz. Bunun olumlu faydaları olduğunu da biliyoruz.

Ekran süresi uzadıkça, özellikle kısa videolar gibi hızlı geçişleri, hızlı ses, görüntü ve ışık uyaranı olan sistemlerin dikkat üzerindeki olumsuz etkileri oluşuyor. Bunu gidermenin tek yolu, olumsuz etkiyi oluşturan sistemi kısıtlamak. Ailelere bunu öneriyoruz ve bunu yaparken olumlu örnek oluşturabilmeleri için kendilerinin de buna uygun hareket etmelerini, çocukları ekranı kullanırken içerik takibi yapmalarını bekliyoruz."

– "Hepimiz bağımlılık riskiyle karşı karşıyayız"

İnternet kullanımı ve akıllı telefon sahibi olma oranlarının özellikle pandemi ve sonrası ciddi artış gösterdiğine işaret eden Efe, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Aslında hepimiz bağımlılık riskiyle karşı karşıyayız. Telefondan uzak kalamama, 'nomofobi' (cep telefonuyla kurulan iletişimden kopma korkusu), sosyal medyada sürekli gelen bildirimleri, kendi bildiriminin ne kadar tıklandığını kontrol etme, bunları yapmadan duramama, şarjın biteceği, internetin kesileceğine yönelik yoğun kaygı ve stres altında kalma gibi çok yönlü davranışsal, duygusal ve uzun süreli etkileri olan bir durum. Bundan dolayı ekran bağımlılığı günümüzün halk sağlığı problemi.

Ekran bağımlılığı çok küçük yaşlarda başlayabiliyor, erken yaşta yakaladığımızda, ailelerin ekranı kısıtlayarak evde, bir arada gelişimsel uyaran veren türde aile içi etkinlikler yapmalarını sağlayarak, davranışı bozan faktörün yerine davranışı düzelten ve gelişimi destekleyen uygulamayı yerleştiriyoruz. Bu şekilde tedavi etmeye çalışıyoruz."

Siber zorbalığın da bir halk sağlığı sorununa dönüşmeye başladığının altını çizen Efe, "dijital okuryazarlık" olarak tanımlanan, internetin doğru, kontrollü ve uygun içerikte kullanımının çocuklara öğretilmesi gerektiğini sözlerine ekledi.

Otizm başta olmak üzere, özel gereksinimli çocukların erken tanı ve tedavi hizmetlerine daha kolay erişebilmesi, bu alanda multidisipliner bir anlayışla kamuda hizmet sunulabilmesi için geçen yıldan itibaren hastanelerde ÇÖZGEM'lerin açılmasına yönelik düzenlemeye giden Bakanlık, halihazırda 9 olan merkez sayısının 81 ilde yaygınlaştırılması için çalışmalarını sürdürüyor.

Türkiye'nin ilk ÇÖZGEM'leri içerisinde yer alan ve bu alandaki en büyük merkezlerden biri olan Ankara Etlik Şehir Hastanesi bünyesindeki ÇÖZGEM de yaklaşık 3 ay önce çocuk hastalarına hizmet sunmaya başladı.

AA ekibine kapılarına açan merkez, renkli duvarları, eğlenceli duvar yazıları ve resimlerle hastalarını karşılıyor.

Tanı, tedavi, yaşam boyu takip, ailelere rehberlik gibi tüm hizmetlerin sunulduğu, farklı disiplinlerden uzmanların görev yaptığı merkezde, ergoterapinin gerçekleştirildiği spor alanlarından oyun alanlarına kadar birçok olanak yer alıyor.

– Kamusal, ücretsiz ve multidisipliner ruh sağlığı hizmeti

Merkezin faaliyetlerine ilişkin bilgi veren Çocuk-Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kliniği İdari, Eğitim Sorumlusu ve ÇÖZGEM Sorumlusu Doç. Dr. Ayşegül Efe, ÇÖZGEM'lerle birlikte tamamen kamusal ve ücretsiz, multidisipliner anlayışla hareket eden ruh sağlığı hizmetinin sunulmaya başladığına dikkati çekti.

Etlik Şehir Hastanesi'ndeki ÇÖZGEM'in şu anda bu alandaki en büyük merkez olduğunu aktaran Efe, "Ülkemizde şu an 9 merkez bulunuyor. Merkezimiz, başta otizm spektrum bozuklukları olmak üzere, özel gereksinimi bulunan 0-6 yaş arasındaki tüm çocuklarımıza, birinci basamak sağlık kuruluşlarında tespit edildiği veya ailenin şüphe duyduğu andan itibaren başvuracakları ilk sistem olarak hizmet veriyor." dedi.

– Aile hekimleri otizm şüphesi olan çocukları doğrudan ÇÖZGEM'e yönlendiriyor

ÇÖZGEM'e isteyen herkesin belirlenen telefon numaralarından randevu alarak başvurabileceğini anlatan Efe, çocuklara ön değerlendirmenin ardından "altın standart" adı verilen tanılama yöntemlerinin uygulandığını anlattı.

Aile hekimlikleri ile entegre edildikleri yeni bir uygulamaya da başladıklarını bildiren Efe, "Aile hekimlerimizin tamamı çocuklar için 5 maddeli bir otizm tarama sistemini uyguluyor. Bu çerçevede otizm şüphesi oluşturdukları bütün hastaları, hiçbir ara mekanizmaya takılmadan direkt merkezimize yönlendiriyorlar." diye konuştu.

Bu çerçevede Ankara İl Sağlık Müdürlüğüyle bir protokol oluşturulduğunu, Ankara'daki tüm aile hekimliklerine bilgilendirme yapıldığını anlatan Efe, şöyle devam etti:

"Bu şekilde bize yönlendirilen hastaları, randevularını oluşturarak hemen ön değerlendirmeye alıyoruz. Çocuklar bu sisteme dahil olduğunda, çocuk ve ergen psikiyatristi, ardından çocuk psikoloğu, bireysel hizmet danışmanı, çocuk gelişim uzmanı, ergoterapist, dil ve konuşma terapisti, sosyal hizmet uzmanı ve gerekli durumlarda diyetisyen, çocuk metabolizma, nöroloji, çocuk genetik, işitme-görme testleri gibi gereksinimlerinin tamamını burada planlayarak karşılıyoruz.

15 Eylül itibarıyla randevularımızı aktif olarak vermeye başlayacağız, hastalarımız direkt bu şekilde geldiğinde burada bu hizmetten tamamen kamusal şekilde faydalanabilecek. Ayrıca aileler direkt olarak arayıp randevu da alabiliyorlar. Bunun yanında MHRS'den alınan randevuyla Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Polikliniklerine başvuran ve muayenede şüphe oluşan çocukların da doğrudan merkezimize yönlendirmesi yapılıyor."

– Otizmde erken tanı ve tedavi çok önemli

Otizm spektrum bozukluğunu ilk duyan ailelerin ciddi bir şok yaşadığını, bazen durumu kabullenemediğini, çeşitli kaygılarla sağlık kuruluşlarına başvurmadığını anlatan Efe, internetten duydukları bilgilerle bilimsel olmayan çeşitli yöntemleri deneme, süreci evde kendi kendine idare etmeye çalışma gibi hatalı yollara başvuran ailelerin de olduğunu söyledi.

ÇÖZGEM'de ailelere tüm aşamalarla ilgili bilgilendirme ve rehberlik yapıldığını vurgulayan Efe, "Otizm spektrum bozukluğunda erken tanı ve tedavi, belirtilerin kaybolması, çocuğun ömür boyu yaşam kalitesi, sosyal katılımı, işlevselliği üzerinde büyük etkiye sahip. Hastaları erken dönemde bu tedaviye çekememenin sıkıntısını çekiyorduk ve ÇÖZGEM'in bunun çözümünü getireceğine inanıyoruz. ÇÖZGEM, hastalara birinci basamak hizmetten direkt dördüncü basamak hizmete başvurabilme şansını tanıyor." dedi.

– Ailelere ciddi külfet oluşturan tedaviler, ücretsiz sunuluyor

ÇÖZGEM'in geniş ve birbiriyle entegre bir sağlık hizmeti sunduğunu dile getiren Efe, şöyle devam etti:

"Merkezimizde ergoterapist, dil konuşma terapisti, psikologlar, çocuk gelişim uzmanlarıyla uyguladığımız bütün psikometrik değerlendirmeler ve teropatik yöntemler, kamu dışındaki özel alanlarda oldukça yüksek ücretlerle uygulanıyor. Ömür boyu tedavi alınmasını gerektiren bir rahatsızlığı göz önüne aldığınızda bunlar aileler için ciddi bir külfet oluşturmakta. Kamu alanına böyle bir hizmeti entegre şekilde taşıyarak, hem personelimizi spesifik bir alanda yetiştirme hem de hastalarımıza tam denetimli, kanıt düzeyi belli, birbiriyle iletişim halinde olan yapılandırılmış bir tedavi programını sunabilme şansını elde ettiğimizi düşünüyoruz."

– Hastalar için yıllık ve ömür boyu planlar oluşturuluyor

Efe, ÇÖZGEM'de görevli ergoterapistin "spor salonu" olarak adlandırılan odalarda duyu profili uygulamaları yaptığını, duyu bütünleme tedavilerini uyguladığını ve bunun otizmli çocuklar açısından önemli olduğunu dile getirdi.

Her hasta üzerindeki tedavi planlarının haftalık olarak ele alındığını aktaran Efe, "Hastalarımızın her biri için öncelikle bir yıllık, sonrasında da ömür boyu planlar oluşturuluyor. Böylelikle ailelere hem yol göstermiş hem de hiçbir hastamızı takipsiz bırakmamış oluyoruz." şeklinde konuştu.