Kızılırmak üzerine kurulu Yamula Barajı çevresindeki kazı çalışmaları, Kayseri Müze Müdürlüğü başkanlığında yürütülüyor.

Bilim Merkezi'nde devam eden fosil çalışmalarıyla ilgili AA muhabirine bilgi veren uzman antropolog Ömer Dağ, Yamula Barajı yakınındaki Çevril Mahallesi'nde 10 kişilik ekiple haziranda başlayan kazıları tamamladıklarını ve fosilleri laboratuvar ortamına taşıdıklarını söyledi.

Kazıların bu yıl çok verimli geçtiğini anlatan Dağ, "100'den fazla fosilimiz mevcut. Bu yılki fosillerimizde her zamanki gibi yoğunluklu olarak üç toynaklı atlarımız (hipparion grubu) ve giraffa dediğimiz zürafalarımız mevcut ama bu yıl bizim için en değerlisi güzel bir domuz kafatasımız var. Nadide bir örnek, çok bulduğumuz bir şey değil. O yüzden bizim için kıymetli. Hele ki tam kafa olması bizim için çok merak uyandıran bir keşif oldu." diye konuştu.

– "Burası çok zengin bir lokasyon"

Kayseri'de baraj çevresinde bu yılki kazılarda yoğunluklu olarak üç toynaklı at, zürafa, gergedan ve etçil hayvan fosilleri tespit edildiğini belirten Dağ, şunları kaydetti:

"Türkiye fosil yoğunluğu olarak çok zengin bir coğrafya. Burası çok zengin bir lokasyonda, tam geçiş güzergahı. Türkiye'nin farklı şehirlerinde paleontolojik kazıları aktif olarak devam ediyor. Oralarda da çok güzel keşifler muhakkak vardır ancak burası çok farklı. Bu bölgenin özelliği fosillerin korunma durumları çok iyi, çeşitlilik çok fazla. Birden fazla örnek keşfedebiliyorsunuz ve bulduğunuz örnekler tama yakın olabiliyor. Mesela bu sene bulduğumuz domuz kafatası tamdı. Öğrencilik yıllarımdaki deneyimlerimde domuz parçaları bulabiliyorduk ama parça halinde oluyordu. Burada tam kafatası bulmamız çok kıymetli. Burada bulunan fil kafatası da aynı şekilde muazzam bir örnek ve tama yakın. Dünyanın hiçbir yerinde böyle tam bütünlükte bir örnek yok, o yüzden bu lokasyon çok kıymetli."

Dağ, bu yılki kazılarda bulunan domuz kafatasının bugünün domuzlarından farklı olduğuna değinerek, "Laboratuvarda domuz kafatası incelenip cins tanımlamaları yapılacak." dedi.

Kayseri'de çıkarılan fosillerin korunmuş olmasına dikkati çeken Dağ, baraj kenarında yer almasının fosilleşme ortamı için çok müsait olduğunu dile getirdi.

Dağ, tektonik olaylara maruz kalmasına rağmen, fosillerde çok fazla kırılma ya da parçalanmaya rastlamadıklarını, birçoğunda korunma durumunun çok iyi olduğunu ifade etti.

– Kayseri'deki fosiller yabancı bilim insanlarının dikkatini çekiyor

Bulunan fosil örneklerinin yurt dışında da ses getirdiğini belirten Dağ, "Bu sene Finlandiya'dan fil uzmanımız geldi. Daha önceki yıllarda da çalışma gerçekleştirmişti, bu yıl yine çalışma gerçekleştirdi. Aslında buranın ne kadar kıymetli olduğunu gösteriyor. Gelen uzman bir defa gelmiyor, birkaç kere gelmek istiyor çünkü çeşitlilik ve buluntu o kadar fazla ki bir seferlik gelip de bitirebileceği bir çalışma olmuyor. O yüzden birkaç kez misafir ettiğimiz yabancı uzmanımız oldu." diye konuştu.

İnşaatı devam eden Paleontoloji Müzesi için fosilleri "ayaklandırma işlemi" yaptıklarını anlatan Dağ, "Bir yandan orijinal fosillerimizin konservasyon işlemlerini tamamlarken, bir yandan da ziyaretçilerimizin bulunan parçanın tam olarak hayvanın neresi olduğunu anlayabilmesi için parçalardan aldığımız kalıplarla ayaklandırma çalışmalarımıza devam ediyoruz. Bu ayaklandırma çalışmalarıyla misafirlerimize aslında o canlının nasıl bir morfolojide, nasıl bir boyda olduğunu göstermeye çalışıyoruz. Onun için ayaklandırma çalışmalarımız da bir yandan devam ediyor." ifadelerini kullandı.

En eskisi 9 milyon yıl öncesine tarihlendirilen fosillerin bulunduğu Çankırı-Yapraklı kara yolu üzerindeki Çorakyerler Omurgalı Fosil Lokalitesi’nde temmuz ayının ilk haftası başlayan kazı çalışmaları tamamlandı.

Bölgede bu sezon 15 kişilik ekiple yapılan çalışmalarda zürafagiller (giraffidae), hortumlular (proboscidae) ve gergedangillere (rhinocerotidae) ait eklemli çok sayıda kol ve bacak iskeletine rastlandı.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölümü ve Kazı Başkanı Prof. Dr. Ayla Sevim Erol, AA muhabirine, ekip olarak hava şartları ve sağlık sorunları gibi aksaklıklara rağmen verimli bir kazı sezonu geçirdiklerini söyledi.

Bu sezon tanımlanır nitelikte 150 fosil elde ettiklerini belirten Erol, “150 fosilin içinde en fazla zürafagiller, filgiller ve gergedangillere ait türlerin fosili bulundu. Daha önceki yıllarda yapılan çalışmalarda bunların çenelerini, kafa iskeletlerini bulmuştuk ama vücut iskeletlerini çok fazla bulamamıştık. Bu sene sürprizli şekilde bu hayvanların vücut iskeletlerini eklemli şekilde çıkardık. Bunlarla ilgili iskeleti bütünleyebilecek sayıda kol, bacak, ayak, el, kalça iskeleti ve omurlar diye bahsettiğimiz vücut kemiği bulduk.” dedi.

Kazı alanının kapatılmasının ardından laboratuvar ve yıkama çalışmalarını tamamladıklarını kaydeden Erol, “Geçen yıl oldukça prestijli dergilerde Çorakyerler’den ele geçen fosiller ile ilgili uluslararası yayınlar yaptık. Bu sene de yeni yayın çalışmalarımız devam etmektedir. Amacımız fosil çıkarıp kenara koymak değil, o bölgenin önemini ortaya koyacak bilimsel yayınlar da yapmak. Bu kadar çalışmanın üzerine bir de müze yapabilirsek ne ala.” diye konuştu.

– 4 bin 300 civarındaki fosilin sergilenebileceği bir müze kurulması için çalışılıyor

Bölgede önemli çalışmalara imza attıklarının altını çizen Erol, şöyle devam etti:

“Çankırı çok iyi yerlere gelecek, bilime ve halka yararlı güzel bir eser kazandırılabileceğini düşünüyoruz. Geleceğe Miras Projesi çerçevesinde müze yapımı için bir proje verdik, umarım desteklenir. Yıllardır yaptığımız çalışmalarda elde ettiğimiz 4 bin 300 civarındaki fosilin teşhir edileceği, bilimsel çalışma yapılabileceği, kültür merkezi olacak bir müze kompleksinin yapılması hayalimizdir.”

Erol, fosillerin tarihlendirmesiyle ilgili manyetostratigrafi (tabakalardan karşılaştırma yoluyla yapılan tarihlendirme) çalışması ile küçük ve büyük omurgalı fauna karşılaştırmalı analizin yapıldığını anlatarak, “9 milyon yıl eskiye kadar gidiyor bizim lokalitemizin tarihi. 7 milyona kadar gelen fosiller de var. Her zaman söylediğimiz gibi 7 ila 9 milyon yıl arası, 2 milyon yıllık bir süreç bu hayvanlarımızın yayılım ve yaşam süreci olarak değerlendirilebilir.” ifadelerini kullandı.

Çankırı-Yapraklı kara yolu üzerindeki Çorakyerler Omurgalı Fosil Lokalitesi'nde bu sezon kazı çalışmaları, temmuz ayının ilk haftasında başladı.

Bölgede bu sezon 15 kişilik ekiple yapılan çalışmalarda zürafagiller (giraffidae), hortumlular (proboscidae) ve gergedangillere (rhinocerotidae) ait çok sayıda kol ve bacak iskeletlerine rastlandı.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölüm Başkanı ve Kazı Başkanı Prof. Dr. Ayla Sevim Erol, kazı sezonunun sonuna yaklaştıklarını söyledi.

Ekipte yaşanan sağlık sorunlarına ve olumsuz hava koşullarına rağmen oldukça verimli bir sezon geçirdiklerini belirten Erol, şu bilgileri verdi:

"Bu yılki kazı çalışmalarımızda bol miktarda giraffidae adını verdiğimiz zürafagillerin vücut iskeletleri ve dişleri ele geçti. Bir diğer çok ele geçen iskelet grupları, fillerin atalarına ait fosillerdir. Bunlar proboscidae olarak tanımladığımız grup. Her iki türün de kol ve bacak iskeletleri hem de eklemli olarak çıktı, çok mutlu olduk. Eklemli bulmak çok zor kazı alanlarında. Hem zürafanın hem filin hem de daha önceki yıllarda bol miktarda bulduğumuz gergedangillerin el ve ayak iskeletlerini eklemli olarak bulduk."

Bölgede gergedangillere ait 4 tür keşfedildiğini ancak bu sene beşinci bir türün varlığını da anladıklarını dile getiren Erol, türü tam olarak tanımlamak için biyometrik ve morfolojik özelliklerinin çalışılması gerektiğini, daha detaylı analize ihtiyaç olduğunu belirtti.

– Fosillerin en eskisi 9 milyon yıllık

Hortumluların da bölgede iki türüne ait vücut, kol, bacak ve ayak iskeleti bulduklarını anlatan Sevim Erol, şöyle devam etti:

"Bunlar bizi çok mutlu ediyor çünkü kafa iskeletlerini daha önceki yıllarda bulmuştuk. Zürafa dediğimiz giraffidae ailesinin 4 türü burada temsil ediliyor. Zebra benzeri daha kısa boyunlular, daha uzun boyunlular, farklı farklı 4 ayrı türü var. 4 ayrı türe ait de vücut iskeletlerini bu seneki çalışmalarımızda bulduk. Önceki yıllarda diş, çene, kafatası parçaları buluyorduk ama vücut iskeletleri çok fazla bulunmuyordu. Bu sene kafalara ait vücut iskeletlerini oldukça güzel, eklemli şekilde yakaladık. Arkadaşlarımız da fosilleri son derece güzel çıkardı. Bilimsel çalışmalarına devam ediyoruz laboratuvarımızda."

Fosillerin bir kısmının geçmişinin 9 milyon yıla yakın olduğuna dikkati çeken Erol, "Bir kısmı daha modern özelliklere sahip, yani 7-9 milyon yıl arasına tarihlendirdik bunları. Bu 2 milyon yıllık süreç içinde birçok türün burada yaşadığını anlayabiliyoruz çıkardığımız fosillerden." ifadelerini kullandı.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölümü Başkanı Prof. Dr. Ayla Sevim Erol başkanlığında Çankırı-Yapraklı kara yolu üzerindeki kazı çalışmaları 27 yıldır sürdürülüyor.

Bu yıl kazıları 15 kişilik ekip yapıyor. Ege Üniversitesi Tabiat Tarihi Müzesi TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırmacısı Dr. Kazım Halaçlar da uzun yıllardan beri kazılarda yer alıyor.

Bugüne kadar atların ataları, fil türleri, zürafalar, kılıç dişli kedigiller, su samurları, oklu kirpiler, ayılar, domuzgiller gibi 43 farklı türe ait 4 bin 200 civarında numaralı fosil (bütüne yakın) çıkarılan kazılarda mikro düzeyde kemik parçaları da aranıyor.

Dr. Halaçlar, bölgede yapılan kazı çalışmaları sonrası ortaya çıkan toprağı alarak önce güneşte kurutuyor. Daha sonra elek içinde kurutulan toprağı yıkayarak kalanı mikroskop altında inceliyor ve gözle görülemeyecek fosil parçalarını tespit etmeye çalışıyor.

Dr. Kazım Halaçlar, AA muhabirine, yaklaşık 10 yıldır Çorakyerler Omurgalı Fosil Lokalitesi’nde çalışma yaptığını söyledi.

Bölgede gözle görülemeyecek, mikro memelilere ait fosilleri yakalamaya çalıştığını belirten Halaçlar, “Yani makro memeliler filler, zürafalar, geyikler gibi sayabiliriz, mikro memelilerde de birçok grup var. Oklu kirpiler, normal kirpiler, fareler, çayır fareleri, bir fauna da mikro düzeyde var. Onları da çalışmak için çok büyük bir ekip gerekiyor. Bunu da düzenleyip çalışmaya hazır hale getirmek benim görevim burada.” dedi.

– “Anadolu’daki benzer faunalardan farklı, kendine has türleri olan eşsiz bir lokalite”

Bu çalışmalar kapsamında oklu kirpi benzeri bir tür olan ve Hystrix kayae adı verilen türün daha önce keşfedildiğini anlatan Halaçlar, şöyle devam etti:

“Kayae ismi de benim Ege Üniversitesi Tabiat Tarihi Müzesi’nin eski müdürü Prof. Dr. Tümel Tanju Kaya’nın adı, benim de danışman hocamdır kendisi. Onun adına atfen yeni türe ismini verdik. Bu bir oklu kirpi türü. Oklu kirpiler 12-13 milyon yıldır dünya üzerinde ama çeşitli farklı türler olarak geliyor. Kayae buraya özgü endemik bir tür, başka bir kaydı yok. Bu türün üst çenesine ait bir parça buldum, bunun Avrupa, Asya ve Çin’deki örneklerle karşılaştırarak morfolojik ve biyometrik olarak çok farklı olduğunu tespit ettik. Yeni bir isim verdik buna. Anadolu’da farklı bir ekolojiyi yaşayan bir yer. Anadolu’daki benzer faunalardan farklı, kendine has türleri olan eşsiz bir lokalite burası.”

– Bölgede 500’ün üzerinde mikro düzeyde diş tespit edildi

Mikro memeli çalışmalarının uzun ve dikkat gerektiren bir iş olduğuna işaret eden Halaçlar, “10 çuval yıkıyorsanız yarım çuval malzemeniz kalıyor elinizde. Ondan sonraki işlem en uzun süren ve en çok odak gerektiren işlem. Mikroskobun altında saatlerce tek tek mikroskop düzeydeki çakıl taşlarını parmağınızla ite ite altındaki fare, kirpi dişlerini bulmaya çalışıyorum. Bunun için 24 saatimi harcayabiliyorum. Kazıda harcadığım zamandan çok daha fazlasını mikroskop altında dişleri bulmak için harcıyorum. Son 10 yıldır yaptığım mikro memeli çalışmalarında 500’den fazla tanımlanabilir mikro düzeyde diş tespit edildi. Bunların ilerleyen sezonda yayın çalışmaları başlayacak.” diye konuştu.

Temmuz ayının ilk haftasında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölümü Başkanı Prof. Dr. Ayla Sevim Erol başkanlığında Çankırı’ya gelen 15 kişilik ekip, depo çalışmalarının ardından arazi çalışmalarına geçti.

Bölgede 27 yıldır süren kazı çalışmalarında bugüne kadar atların ataları, fil türleri, zürafalar, kılıç dişli kedigiller, su samurları, oklu kirpiler, ayılar, domuzgiller gibi 43 farklı türe ait 4 bin 200 civarında numaralı fosil (bütüne yakın) bulunurken, bir o kadar da numarasız fosil bulundu.

Sıcak havaya rağmen yürütülen çalışmaların bu sezon eylül ayının ortalarına kadar sürmesi bekleniyor.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölümü Başkanı Prof. Dr. Ayla Sevim Erol, AA muhabirine, en eskisi 9 milyon yıla kadar tarihlendirilen fosil yatağı üzerinde bulunduklarını ve alandan bugüne kadar binlerce fosil elde edildiğini söyledi.

– “Dünyada en iyi tanınan fosil yataklarından bir tanesi”

Bölgede çalışmaların müze başkanlığında 1997 yılında başladığını ancak önemli buluntular elde edilmesinin ardından 2001 yılında Cumhurbaşkanlığı kazısına dönüştürüldüğünü anlatan Sevim Erol, “Aslında Çorakyerler dünyada marka oldu. Dünyada en iyi tanınan fosil yatakları arasından bir tanesidir. Çünkü geçen yıl insanlığın kaynağını oluşturan, insanlığın kökenini oluşturan bir çalışmanın Nature dergisinde yayınlanmasıyla birlikte bölgeye artık uluslararası bilim insanlarının dikkatini çekmeye başladık.” dedi.

Bu yıl Çin’den ve Slovakya’dan bilim insanlarının Çorakyerler’e gelmek için başvurular yaptığını dile getiren Erol, bölgeye Yunanistan ve Kanada’dan da bilim insanlarının gelmelerinin beklendiğini kaydetti.

– İlerleyen dönemlerde yeni türlerle karşılaşılabilir

Yapılan çalışmaların uluslararası ve disiplinlerarası çalışmalar olduğuna dikkati çeken Sevim Erol, şunları kaydetti:

“Uluslararası yapmadığınız zaman önemi de olmuyor. Çünkü tarihlendirme özel, onun dışında paleontologlar ve birçok yabancı bilim insanları bu alanlarda çalışmalar yapıyor ve bizim de onlarla birlikte karşılaştırma yapabilmemiz için onların bilgilerine ihtiyacımız var ve ortak çalışmalar yapmak durumdayız. Çankırı’ya, Çorakyerler’e özgü 4 yeni fosil tanımlamasını yaptık ve yayınladık. O nedenle yabancı bilim insanlarının da özellikle Balkanlar’da, Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya gibi bölgelerde çıkan paleontolojik bulgular bizimle birbirine çok benzerlik gösterdiği için o bölge bilim insanları özellikle ortak karşılaştırma çalışmaları yapmak için başvuruda bulunuyor. Biz de istiyoruz çünkü daha iyi bilgiler, daha iyi sonuçlara, daha güvenilir sonuçlara ulaşabilmek için onların da bilgilerine ihtiyacımız olduğu için önümüzdeki dönemlerde belki çok daha yeni türlerle de karşılaşabiliriz.”

– “Bir fosil müzesi kurabilecek sayıda fosil elde ettik bu alanda”

Bu sezon 3 tane numaralı fosil bulduklarını dile getiren Sevim Erol, sözlerini şöyle tamamladı:

“Tabii geçen yıllardan itibaren 4 bin 200 civarında numaralandırılmış fosil diyoruz. Çünkü numaralandırılmış fosiller bütüne yakın fosillerdir. Tabii ki bir o kadar da etraflarında çıkan, tanımlanması gereken 4-5 bin civarında da numarasız fosillerimiz var. Bunların içerisinde, gergedanların ataları, bugün yaşayan atların ataları, fillerin iki türü, zürafalar, kılıç dişli kedigiller, etçiller içerisinde en az 6 tür, onun dışında suda yaşayan su samurları, oklu kirpiler, ayılar, domuzgiller dediğimiz 43 farklı türe ait 4 bin 200 civarında fosilimiz var. Tabii bir fosil müzesi kurabilecek sayıda fosil elde ettik bu alanda. Bu alanın korunması gerektiği düşüncesindeyim. Bu sene yol çalışması tamamlandığı için güvenceye alınmış görünüyor ama yol çalışması sırasında da ufak tefek kayıplarımız oldu. Çünkü doğa bize 9 milyon yıllık süreç içerisinde bir miras bıraktı, bizim halk olarak, bilim insanları olarak, öğrenciler olarak toptan bu mirasa sahip çıkmak zorunda olduğumuzu hissediyorum.”

Kızılırmak üzerine kurulu Yamula Barajı çevresindeki kazı çalışmaları, Hacı Bayram Veli Üniversitesi Antropoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Okşan Başoğlu başkanlığında yürütülüyor.

Haziran ayı itibarıyla Çevril Mahallesi'ndeki kazı alanında temizlik çalışması yapan ekip, belirledikleri alanlarda kazıları sürdürüyor.

Alanda çalışan uzman antropolog Oğuzhan Köylüoğlu, AA muhabirine, sezon yeni başlamasına rağmen şu ana kadar daha önceki fosillerde olduğu gibi 7,5 milyon yıl öncesine tarihlenen at ve bovit fosilleri çıkardıklarını söyledi.

Çevril Mahallesi'nde yaptıkları kazıda daha önce fil, gergedan, zürafa, at, bovit denilen koyun, keçi ailesine ait fosiller bulduklarını aktaran Köylüoğlu, "Yamula Barajı çevresinin şöyle bir megafauna (dev hayvan) analizi var. Örneğin proboscidea (hortumlular) takımına ait 5-6 cins barındırıyor. Bu, Türkiye'deki başka kazılarda zor görülecek bir durum. Onun haricinde bovit dediğimiz boynuzlugiller, üç toynaklı atlar, gergedanlar, zürafalar, yırtıcı dediğimiz sırtlan, aslan fosilleri de çıkıyor. Birkaç tane de domuz fosili çıktı." diye konuştu.

Domuz fosilinin dikkat çekici olduğunu vurgulayan Köylüoğlu, şöyle devam etti:

"Çünkü domuz fosilinin bulunduğu faunada genelde insanımsılar da çıkıyor, bizim primat takımı dediğimiz. Eğer bunu bulursak büyük bir heyecan yaşayacağız. Bulduğumuz cinslerin şöyle bir özelliği var, örneğin fil takımına ait bir cins var, bunun sadece bir tane çiğneme dişini bulduk. Bunun kafatasını bulursak bu da bizim için çok heyecanlı olacak. Primatlar bize insan tarihini söylüyor. Türkiye'de bunun örnekleri var, Kırşehir Kurutlu kazısında, Bursa Paşalar'da, Ankara Sinap kazısında, Çankırı Çorakyerler kazısında var, burada da olursa eğer Bursa'yı saymazsak Kızılırmak havzasını tamamlamış oluruz."

– "Aşağı doğru indikçe faunal anlamda küçülme görüyoruz"

Arkeolog Mevlüde Sevgin ise ekip olarak araziyi yeri geldiğinde emekleyerek taradıklarını ve çalışma tabakalarını belirlediklerini dile getirdi.

Her yıl yoğun bir öbek halinde fosil çıkardıklarını anlatan Sevgin, öncelikle tabaka kalınlığını tespit etmek istediklerini, bunu yaparken de çok karışık ve farklı faunal çeşitlilikle karşılaştıklarını belirtti.

Zürafa dişleri ve birbirinin içine geçmiş fosillerle karşılaştıklarını aktaran Sevgin, "Aşağı doğru indikçe faunal anlamda küçülmeyi de görüyoruz. Üst tabakalarda 1-1,5 metre boyutunda antilop benzeri canlılar çıkabilirken bir metre kadar indikten sonra bugünkü horozun veya tavuğun boyutunda aynı türleri görüyoruz ancak boyutunun küçüldüğünü görüyoruz. Üst tabakalardan çıkan zürafaların boyutunda herhangi bir değişim en azından şimdilik tespit edemedik." diye konuştu.