Uygulamalar kapsamında TENMAK'ın Tarım ve Gıda Araştırmaları Grubu'nda radyasyon teknolojisinden yararlanılarak geliştirilen kasımpatı çeşitlerinin tanıtılması ve Türkiye'de olmayan ve bugüne kadar geliştirilmemiş yerli kasımpatı çeşitlerinin geliştirilmesi amaçlanıyor.

Nükleer teknolojiler kullanılan tarımsal geliştirme uygulamalarında farklı çiçek renklerinde, yüksek verimli, kuraklığa toleranslı, antioksidant kapasitesi yüksek besleyici niteliği arttırılmış bitkiler geliştirilebiliyor.

TENMAK Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü (NÜKEN) Tarım ve Gıda Araştırmaları Grup Sorumlusu Dr. Kadriye Yaprak Kantoğlu, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, çalışmayı TENMAK ile beraber Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ndeki araştırmacılarla ortak proje olarak yürüttüklerini söyledi.

Kantoğlu, iyonize radyasyon uygulamalarıyla geliştirilen 4 yerli kasımpatı çeşidi olduğunu belirterek, şöyle devam etti:

"Ozan, Ege Meltemi, Bademler Beyazı ve Kaan isimli olmak üzere beyaz bir çeşitten pembe, somon renkli, sarı renkli ve küçük beyaz çiçekli olacak şekilde 4 çeşit kasımpatı geliştirdik. Şu an bunların ticarileştirme aşamasını yürütüyoruz. Yine bu yıl sonunda tescil sonuçları belirlenecek olan yine aynı beyaz başlangıç materyalinden sarı renkli ve katmerli pembe renkli olan 'Sevim 2023' ve 'Bayram 2023' çeşit adaylarımızı geliştirdik. Diğer yeni çeşit adaylarımız da yolda."

Bitki ıslahı yapan araştırmacıların yeni bitkisel materyale manevi isimler verdiklerini belirten Kantoğlu, "Ozan bu projenin lideri olan Dr. Burak Kunter'in oğlunun ismi. Kaan benim oğlumun ismi. Ege Meltemi, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nde bu işe çok destek veren araştırıcılardan bir tanesinin ismi. Bademler Beyazı'da bu işte bize destek veren kooperatife ithafen verildi." ifadelerini kullandı.

– "Çalışmaların insan sağlığına zararlı etkisi yok"

Bitki ıslahı çalışmalarında bitkisel genetik materyal gen havuzunda daralma yaşandığını, bu daralmanın üstesinden gelmek için radyasyon teknolojisinden yararlanıldığını ifade eden Kantoğlu, bu çalışmaların insan sağlığına hiçbir zararlı etkisi olmadığını söyledi.

Kantoğlu, söz konusu çalışmalarda genetik olarak modifiye edilmiş (GDO) organizmalar olmadığını vurgulayarak, şöyle konuştu:

"Biz gama radyasyonu kullanıyoruz. Sizin bitkisel materyaliniz, bu bir tohum, bir bitki parçası ya da herhangi bir bitki organeli olabilir. Radyasyonla karşı karşıya geldiğinde orada bitkinin DNA'sında son derece rastgele olarak radyasyonun yaptığı dizi değişimidir. Bu bazen kalıtsal olabilir, bazen olmayabilir. Zaten ıslah çalışmalarında süreç bunların kalıtsal olup olmadığını, işe yarayan mutasyonlar olup olmadığını anlamaktır çünkü mutasyonların yüzde 80'i, 85'i zararlı mutasyonlar olarak gerçekleşirken yüzde 15'lik iyi grup olan mutasyonlar bizim çalışmalarımızda kullandığımız ve geliştirdiğimiz bitkisel materyali karşılar."

Kantoğlu, doğada sürekli mutasyon meydana geldiğini, mutasyonların ortaya çıkma sıklığının ise 10 binde 1 olduğunu dile getirdi.

Söz konusu çalışmalarda "X ışını", "gama ışını" gibi ışınlarla yapılan radyasyon uygulamaları sonrasındaki mutasyonların 1000'de 1 oranında ortaya çıktığını dile getiren Kantoğlu, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Bir çalışmaya başlarken önce etkili mutasyon dozu dediğimiz, üzerinde çalıştığımız bitkiye uygun olan ışınlama dozunu belirleriz. Bu dozla en az bin tohum, en az bin çelik, en az bin aşı kalemi ya da aşı gözü olacak şekilde bir ışınlama yaparız. Daha sonra bunları çoğaltırız. Yani bunun anlamı ilk yıl bin tane materyalle yola çıkarsınız. İkinci yıl bu materyaliniz tohumla çoğaltıyorsanız, fiziki koşullarınız yeterli ise 10 bin, 20 bine çıkabilir. Doku kültürü teknikleriyle bu işi yapıyorsanız belki milyonlara kadar çıkabilirsiniz."

Kantoğlu, bilimsel çalışmanın hedeflerine göre geliştirilen mutantların içerisinden istenilen özellikteki bitkilerin seçilip çoğaltılabileceğini belirterek, şu ifadeleri kullandı:

"Verimi ve ürünün besin kalitesini arttırırsanız ve geliştirilen ürünleri kuraklık toleranslı, su basmalarına toleranslı bitki haline getirebiliyorsanız, yüksek sıcaklıkta tohum tutabilecek, meyve tutabilecek bitki haline getirebiliyorsanız bu sizin için büyük kazançtır. Mutasyon bu konuda önemli araçlardan bir tanesi. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nda kayıtlı olan 3 bin 400'ün üzerinde, mutant çeşit var ve özellikle Çin bu konuda lider konumda. Türkiye de son yıllarda bu konuda çok ciddi atak yapmaya başladı."

– "Nükleer enerji sağlıktan tarıma bir çok alanda kullanılıyor"

TENMAK Başkanı Abdullah Buğrahan Karaveli de kurumun küresel sorunların çözümünde fırsatları değerlendiren bir yapıda olduğunu söyledi.

Türkiye'de nükleer alanda yoğun bir şekilde çalıştıklarını ifade eden Karaveli, nükleer teknolojilerin geliştirilmesinin bir çok alanı da beraberinde geliştirdiğini kaydetti.

Karaveli, TENMAK'ın radyasyon ölçümleri yapılabilecek teknolojiler geliştirdiğini ve radyoaktif kaza durumu halinde geliştirilen teknolojilerle ölçümlerin yapılıp gereken müdahalelerde bulunulabildiğini anlattı.

Sağlık alanında da radyasyonun yaygın olarak kullanıldığını anımsatan Karaveli, şöyle konuştu:

"Özellikle kalp rahatsızlıklarında teşhis koyma ve tedavi etme için gerekli olan teknolojilerin yapıldığı yer de burası. Üçüncü diğer mühim konu da bitki ıslahı. Tohumlardaki gerekli modifikasyonların yapılması, yeni tohumların, yeni çeşitlerin üretilmesi için de yoğun çalışmalar yapılıyor. TENMAK öncelikle güçlü araştırmacı kadrosu ile beraber, merkezinde tohumu üreten, bununla ilgili projeler geliştiren, uluslararası arenada bu çalışmaları sunan, uluslararası ortaklıklara giden yapı. Teknolojiyi kendi kaynaklarıyla geliştirebilmekle beraber, müşteri kurumlardan gelen taleplerin de karşılığını verebiliyor. Geliştirdiği tohumların seri üretim ve ticarileşmesi için de gerekli altyapıyı sağlıyor ve gerekli ortaklıklarla beraber de burada yapılan AR-GE çalışmalarının ticarileşmesi, ülke ekonomisine katılması için de gerekli çalışmaları yürüten taraf."

Karaveli, TENMAK'taki çalışmalarla nükleer enerji teknolojisi geliştirirken, malzeme bilimi, radyasyon uygulamaları, nükleer tıp ve nükleer tarımla bitki ıslahını, AR-GE ve finansal destekle piyasada ticarileşerek ekonomiye kazandırmayı hedeflediklerini sözlerine ekledi.

Şirketten yapılan açıklamaya göre, St. Petersburg Uluslararası Ekonomi Forumu (SPIEF) kapsamında varılan anlaşmaya, Rosatom Kalkınma ve Uluslararası İş Geliştirmeden Sorumlu Birinci Genel Müdür Yardımcısı Kirill Komarov ile Saha Cumhuriyeti Hükümet Başkanı Kirill Bychkov imza attı.

Saha Cumhuriyeti Hükümeti, federal yürütme makamları ve ilgili kurumlarla, Deputatskoye, Tirekhtyakh ve Kyuchus maden yatakları yakınındaki Saha Cumhuriyeti'nde bulunan elektrik hatları ve trafo merkezleri gibi dağıtım şebekeleri dahil olmak üzere söz konusu küçük modüler reaktör (SMR) için gerekli tüm elektrik altyapısını düzenlemeyi amaçlıyor.

Açıklamada görüşlerine yer verilen, Rosatom Kalkınma ve Uluslararası İş Geliştirmeden Sorumlu Birinci Genel Müdür Yardımcısı Kirill Komarov, şunları kaydetti:

"Yakutsk SMR’nin büyük endüstriyel tüketiciler için istikrarlı ve düşük karbonlu enerji sağlaması ve böylece bölgesel enerji merkezi haline gelmesi son derece önemlidir. Devreye alındığında, yeni sanayi kuruluşlarının yanı sıra sosyal altyapı ve ulaşım altyapı tesislerinin kurulmasının ve sonuç olarak bölge nüfusunun artmasının ardından SMR’nin verimli kullanımının sağlanması büyük önem taşımaktadır. Yakutistan’ın Ust-Yansk ve Verkhoyansk Bölgelerindeki yatakların mevcut ve ileri dönemdeki gelişimi dikkate alındığında, maden fabrikalarının tüketimi 90 megavat elektrik kapasitesini aşacaktır."

Saha Cumhuriyeti Hükümet Başkanı Kirill Bychkov da "Bir madencilik merkezi oluşturmak için büyük bir potansiyele sahip olan Yakutistan’ın Arktik bölgelerinin kalkınmasını desteklemek amacıyla her türlü çabayı göstereceğiz. Nüfusun ve eşdeğer tüketicilerin elektrik enerjisi tüketimi göz önüne alındığında, Ust-Kuyga bölgesinde 5 megavata ve Deputatsky bölgesinde 7 megavata kadar güç arzının artırılması planlanmaktadır. Ayrıca Ust-Kuyga için elektrikli ısıtma da minimum 2 megavat hacminde düşünülmektedir. Rosatom ile yaptığımız tahminler, bir RITM-200N reaktör ünitesi tarafından sağlanan 55 megavatlık kapasitenin büyük sanayi merkezi için yeterli olmayacağını göstermektedir. Dolayısıyla federal bakanlıklar ve kurumlarla Yakutistan'daki SMR'nin iki üniteli tasarımına geçişi konusunda çalışmaktayız." ifadelerini kullandı.

Rus tasarımı SMR'nin inşasına yönelik projede, Rusya'ya ait nükleer güçle çalışan buzkıran filosuna ait gemilerdeki küçük reaktörlerin işletilmesinde uzun yıllara dayanan deneyimin ürünü en yeni RITM-200N tipi reaktör kullanılıyor. SMR projesinin hayata geçirilmesi, Yakutistan'ın Kuzey Kutbu bölgesinin enerjide kendi kendine yeterliliğini ve sosyal ve ekonomik kalkınmasını destekleyecek. Beş yılda bir yakıt tedariki gereken SMR, böylece son derece önemli sanayi kuruluşlarına ve sosyal tesislere istikrarlı güç sağlıyor.

Söz konusu SMR, Rusya’nın en büyük maden kaynakları merkezlerinden birinin kalbi olacak ve sanayi işletmelere güç sağlayacak. Kyuchus, Deputatskoye ve Tirekhtyakh yataklarının geliştirilmesini, ulaşım ve mühendislik altyapısının inşasını, Ust-Yansk ve Verkhoyansk bölgelerinde sosyal tesislerin inşasını ve Ust-Kuiga – Tirekhtyakh – Deputatsky 110 (220) kilovolt enerji iletim hattının inşasını kapsayan proje, Ust-Kuiga ve Ust-Yansk bölgelerinde iş ve yaşam için rahat ve gelişmiş bir alan yaratacak olumlu dönüşümler de içeriyor.