Karaveli, AA muhabirine, geleneksel yöntemlerin yanına yeni teknolojilerin de entegre edilmesiyle gelişen nükleer enerjinin, iklim değişikliğiyle mücadelede payının arttığını anlattı.

İklim değişikliğinin tarih boyunca var olduğunu ancak insan faaliyetleri kaynaklı sera gazı emisyonlarının sanayi devriminin ardından arttığının tespit edildiğine işaret eden Karaveli, söz konusu durumun doğru yönetilmediği takdirde dünyada dönüşü olmayan zorlukların yaşanacağını ifade etti.

Karaveli, bu doğrultuda dünya ülkelerinin Taraflar Konferansı gibi belli platformlarda çözüm aradığını belirterek, "Peki enerji sınavında çözümü nasıl bulacaksınız? Bir yandan enerji talebiniz artıyor, bir yandan refahı devam ettirmeniz, ihtiyaçları karşılamanız lazım. O zaman ihtiyaç olan enerjiyi karşıladığınız kaynakları da bu anlamda emisyon yoğunluğu daha az olan, hatta emisyonsuz olan kaynaklara vermeniz lazım. Bu anlamda nükleer bunlardan biri." dedi.

Dünyada elektriğin toplam enerji içindeki payının artmasıyla yeni bir nükleer çağın yaşanacağının altını çizen Karaveli, bu kapsamda geçen yıl Dubai'de düzenlenen COP28'de, ABD liderliğinde Fransa ve Japonya gibi nükleer alanında önde gelen ülkelerin de imzaladığı Nükleer Enerjiyi Üç Katına Çıkarma Deklarasyonu'na Türkiye'nin de COP29'da dahil olduğunu belirtti.

Karaveli, Türkiye'de halihazırda yaklaşık 4 bin 800 megavat kapasiteli Akkuyu Nükleer Santrali'nin inşaat halinde olduğunu anımsatarak, "Bakanlığın ilan ettiği politikaya göre biz nükleerde bu 4 bin 800 megavatı 2053'e kadar 20 bin megavata çıkarmak istiyoruz. Bunun 15 bin megavatı geleneksel büyük ölçekli santraller, en az 5 bin megavatı da küçük modüler reaktörler olacak. Hedefimiz hem küresel konjonktür hem dünya eğilimi hem de bu deklarasyonla eşleştiği için Türkiye de bu deklarasyona dahil oldu." diye konuştu.

Söz konusu hedeflerin gerçekleştirilmesi için iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında TENMAK'ın rolünün büyük olduğunun altını çizen Karaveli, kurumun teknolojik gelişmeleri desteklediğini, bunun için gerekli insan kapasitesini geliştirdiğini ve alanda finansman mekanizmalarını tespit ederek piyasa analizleri yaptığını kaydetti.

Karaveli, kurumun temel odak noktasının özel sektör, akademi, diğer kamu organlarıyla beraber ekosistemler yaratmak olduğunu belirterek, "Dünyanın gelişen teknolojilerine doğru Türkiye içinde teknoloji geliştirmek, Türkiye'yi oraya dahil etmek, doğru teknolojileri seçmek ya da kendi teknolojisini geliştirmesine hizmet etmek, yol göstermek için gerekli ekosistemleri yaratmak. Böyle bir rol biçmiş durumda kendisine. Bu da bizi TENMAK olarak sürecin merkezine koyuyor." ifadelerini kullandı.

– Uluslararası finans dünyası, ilerleyen dönemde nükleer enerji için finansman sağlayabilir​​​​​​​

Karaveli, uluslararası finans kuruluşlarının finansman sağladığı miktarın belli bir oranını tamamen temiz teknolojiye ayırmak gibi hedefler belirlemesi sebebiyle yenilenebilir enerji yatırımlarını desteklediğini anlatarak, "Bu, şu an yenilenebilirde, alternatif teknolojilerde, enerji verimliliğinde çok yaygın kullanılan bir yöntem ama aşama aşama nükleer tarafının da buraya doğru evrildiğini görüyoruz." dedi.

Öte yandan nükleer enerji yatırımlarının halihazırda büyük ölçekli olduğunu ve bunun için daha çok anlaşma yapılarak finansmanın karşı şirket ya da ülke tarafından sağlanması yönteminin kullanıldığını vurgulayan Karaveli, "Ancak daha küçük ölçeklere evrildiğimizde ilerleyen dönemde uluslararası finansman kuruluşlarından nasıl güneş santralinize, rüzgar santralinize kredi alıp kullanabiliyorsak oraya doğru gideceği anlaşılıyor." değerlendirmesini yaptı.

Karaveli, finansmanın iklim değişikliğiyle mücadelede kilit rol oynadığını ifade ederek, yenilenebilir enerji sistemleriyle birlikte nükleer enerjinin de bu mücadelenin temel bileşenlerinden biri olduğunu ve her iki alana gereken önemin verilmesi gerektiğini sözlerine ekledi.

– Enerji dönüşümü gittikçe önem kazanıyor

Karaveli, TENMAK'ın nükleer enerjinin yanı sıra enerji verimliliği teknolojilerinin potansiyellerinin bakılması, analiz edilmesi, geliştirilmesi, desteklenmesi ve dijitalleşme olanaklarının artırılması konusunda da enstitüleriyle çalışmalar yürüttüğünü söyledi.

Enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, nükleer enerji, hidrojen ve depolama teknolojilerinin tamamının bir enerji dönüşümü gerektirdiğine işaret eden Karaveli, "Bu enerji dönüşümünün aşikar sunduğu bir şey var, o da geleneksel yöntemlerden katbekat daha fazla madene, özellikle nadir toprak elementlerine ihtiyacınız var." dedi.

Karaveli, bu kapsamda TENMAK'ın Eskişehir'in Beylikova ilçesindeki nadir toprak elementi maden sahasındaki madenlerin saflaştırılması ve zenginleştirilmesi için en uygun teknolojileri geliştirmeye çalıştığını vurgulayarak, kurumun Türkiye'de 700'den fazla alandan numune alıp analiz çalışması yaptığı bilgisini paylaştı.

Dünya bor rezervlerinin yüzde 73'ünü elinde tutan ve dünyanın en büyük bor rezervine sahip ülkesi olma ünvanını taşıyan Türkiye'de Bor Araştırma Enstitüsü'nün önemine dikkati çeken Karaveli, böylece bor madeninin yenilenebilir enerji ve enerji verimliği teknolojilerine entegrasyonunun sağlanarak katma değerinin artırılması üzerine çalışmaların yapıldığını ifade etti.

Uygulamalar kapsamında TENMAK'ın Tarım ve Gıda Araştırmaları Grubu'nda radyasyon teknolojisinden yararlanılarak geliştirilen kasımpatı çeşitlerinin tanıtılması ve Türkiye'de olmayan ve bugüne kadar geliştirilmemiş yerli kasımpatı çeşitlerinin geliştirilmesi amaçlanıyor.

Nükleer teknolojiler kullanılan tarımsal geliştirme uygulamalarında farklı çiçek renklerinde, yüksek verimli, kuraklığa toleranslı, antioksidant kapasitesi yüksek besleyici niteliği arttırılmış bitkiler geliştirilebiliyor.

TENMAK Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü (NÜKEN) Tarım ve Gıda Araştırmaları Grup Sorumlusu Dr. Kadriye Yaprak Kantoğlu, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, çalışmayı TENMAK ile beraber Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ndeki araştırmacılarla ortak proje olarak yürüttüklerini söyledi.

Kantoğlu, iyonize radyasyon uygulamalarıyla geliştirilen 4 yerli kasımpatı çeşidi olduğunu belirterek, şöyle devam etti:

"Ozan, Ege Meltemi, Bademler Beyazı ve Kaan isimli olmak üzere beyaz bir çeşitten pembe, somon renkli, sarı renkli ve küçük beyaz çiçekli olacak şekilde 4 çeşit kasımpatı geliştirdik. Şu an bunların ticarileştirme aşamasını yürütüyoruz. Yine bu yıl sonunda tescil sonuçları belirlenecek olan yine aynı beyaz başlangıç materyalinden sarı renkli ve katmerli pembe renkli olan 'Sevim 2023' ve 'Bayram 2023' çeşit adaylarımızı geliştirdik. Diğer yeni çeşit adaylarımız da yolda."

Bitki ıslahı yapan araştırmacıların yeni bitkisel materyale manevi isimler verdiklerini belirten Kantoğlu, "Ozan bu projenin lideri olan Dr. Burak Kunter'in oğlunun ismi. Kaan benim oğlumun ismi. Ege Meltemi, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nde bu işe çok destek veren araştırıcılardan bir tanesinin ismi. Bademler Beyazı'da bu işte bize destek veren kooperatife ithafen verildi." ifadelerini kullandı.

– "Çalışmaların insan sağlığına zararlı etkisi yok"

Bitki ıslahı çalışmalarında bitkisel genetik materyal gen havuzunda daralma yaşandığını, bu daralmanın üstesinden gelmek için radyasyon teknolojisinden yararlanıldığını ifade eden Kantoğlu, bu çalışmaların insan sağlığına hiçbir zararlı etkisi olmadığını söyledi.

Kantoğlu, söz konusu çalışmalarda genetik olarak modifiye edilmiş (GDO) organizmalar olmadığını vurgulayarak, şöyle konuştu:

"Biz gama radyasyonu kullanıyoruz. Sizin bitkisel materyaliniz, bu bir tohum, bir bitki parçası ya da herhangi bir bitki organeli olabilir. Radyasyonla karşı karşıya geldiğinde orada bitkinin DNA'sında son derece rastgele olarak radyasyonun yaptığı dizi değişimidir. Bu bazen kalıtsal olabilir, bazen olmayabilir. Zaten ıslah çalışmalarında süreç bunların kalıtsal olup olmadığını, işe yarayan mutasyonlar olup olmadığını anlamaktır çünkü mutasyonların yüzde 80'i, 85'i zararlı mutasyonlar olarak gerçekleşirken yüzde 15'lik iyi grup olan mutasyonlar bizim çalışmalarımızda kullandığımız ve geliştirdiğimiz bitkisel materyali karşılar."

Kantoğlu, doğada sürekli mutasyon meydana geldiğini, mutasyonların ortaya çıkma sıklığının ise 10 binde 1 olduğunu dile getirdi.

Söz konusu çalışmalarda "X ışını", "gama ışını" gibi ışınlarla yapılan radyasyon uygulamaları sonrasındaki mutasyonların 1000'de 1 oranında ortaya çıktığını dile getiren Kantoğlu, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Bir çalışmaya başlarken önce etkili mutasyon dozu dediğimiz, üzerinde çalıştığımız bitkiye uygun olan ışınlama dozunu belirleriz. Bu dozla en az bin tohum, en az bin çelik, en az bin aşı kalemi ya da aşı gözü olacak şekilde bir ışınlama yaparız. Daha sonra bunları çoğaltırız. Yani bunun anlamı ilk yıl bin tane materyalle yola çıkarsınız. İkinci yıl bu materyaliniz tohumla çoğaltıyorsanız, fiziki koşullarınız yeterli ise 10 bin, 20 bine çıkabilir. Doku kültürü teknikleriyle bu işi yapıyorsanız belki milyonlara kadar çıkabilirsiniz."

Kantoğlu, bilimsel çalışmanın hedeflerine göre geliştirilen mutantların içerisinden istenilen özellikteki bitkilerin seçilip çoğaltılabileceğini belirterek, şu ifadeleri kullandı:

"Verimi ve ürünün besin kalitesini arttırırsanız ve geliştirilen ürünleri kuraklık toleranslı, su basmalarına toleranslı bitki haline getirebiliyorsanız, yüksek sıcaklıkta tohum tutabilecek, meyve tutabilecek bitki haline getirebiliyorsanız bu sizin için büyük kazançtır. Mutasyon bu konuda önemli araçlardan bir tanesi. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nda kayıtlı olan 3 bin 400'ün üzerinde, mutant çeşit var ve özellikle Çin bu konuda lider konumda. Türkiye de son yıllarda bu konuda çok ciddi atak yapmaya başladı."

– "Nükleer enerji sağlıktan tarıma bir çok alanda kullanılıyor"

TENMAK Başkanı Abdullah Buğrahan Karaveli de kurumun küresel sorunların çözümünde fırsatları değerlendiren bir yapıda olduğunu söyledi.

Türkiye'de nükleer alanda yoğun bir şekilde çalıştıklarını ifade eden Karaveli, nükleer teknolojilerin geliştirilmesinin bir çok alanı da beraberinde geliştirdiğini kaydetti.

Karaveli, TENMAK'ın radyasyon ölçümleri yapılabilecek teknolojiler geliştirdiğini ve radyoaktif kaza durumu halinde geliştirilen teknolojilerle ölçümlerin yapılıp gereken müdahalelerde bulunulabildiğini anlattı.

Sağlık alanında da radyasyonun yaygın olarak kullanıldığını anımsatan Karaveli, şöyle konuştu:

"Özellikle kalp rahatsızlıklarında teşhis koyma ve tedavi etme için gerekli olan teknolojilerin yapıldığı yer de burası. Üçüncü diğer mühim konu da bitki ıslahı. Tohumlardaki gerekli modifikasyonların yapılması, yeni tohumların, yeni çeşitlerin üretilmesi için de yoğun çalışmalar yapılıyor. TENMAK öncelikle güçlü araştırmacı kadrosu ile beraber, merkezinde tohumu üreten, bununla ilgili projeler geliştiren, uluslararası arenada bu çalışmaları sunan, uluslararası ortaklıklara giden yapı. Teknolojiyi kendi kaynaklarıyla geliştirebilmekle beraber, müşteri kurumlardan gelen taleplerin de karşılığını verebiliyor. Geliştirdiği tohumların seri üretim ve ticarileşmesi için de gerekli altyapıyı sağlıyor ve gerekli ortaklıklarla beraber de burada yapılan AR-GE çalışmalarının ticarileşmesi, ülke ekonomisine katılması için de gerekli çalışmaları yürüten taraf."

Karaveli, TENMAK'taki çalışmalarla nükleer enerji teknolojisi geliştirirken, malzeme bilimi, radyasyon uygulamaları, nükleer tıp ve nükleer tarımla bitki ıslahını, AR-GE ve finansal destekle piyasada ticarileşerek ekonomiye kazandırmayı hedeflediklerini sözlerine ekledi.